NowotwórPowstawanie nowotworów i ich leczenie

Chemioterapia i radioterapia niestety mają też działania niepożądane, których nie można cał­kowicie uniknąć, ale można zrobić bardzo wiele, aby je zminimalizować. Przede wszystkim pacjent z rozpoznanym nowo­tworem powinien być właściwie poinfor­mowany przez lekarza o spodziewanych powikłaniach, gdyż rozumiejąc problem łatwiej się jest do niego przygotować i mu przeciwdziałać. Działania niepożądane chemioterapii są bardzo różne i zależne od ściśle określonego leku. Dość przykrym, ale odwracalnym działaniem niepożądanym większości cytostatyków jest wyłysienie skóry głowy, które pojawia się najczęściej w okresie 2-4 tygodni od podania leku. Szereg prób zapobieżenia temu działaniu nie powiodło się. Włosy stopniowo zaczynają się prze­rzedzać, aż w końcu wypadają wszystkie. Na okres leczenia pacjent otrzymuje zatem perukę, ale nie należy zapominać, że wraz z momentem zakończenia terapii włosy zaczynają odrastać (niekiedy nawet ładniejsze). Wspólnym i najczęstszym jednak działaniem niepożądanym jest tzw. działanie mielotoksyczne, polegające na uszkodzeniu komórek krwi powstają­cych w szpiku kostnym. Konsekwencją tego jest najczęściej zmniejszona liczba leukocytów w krwi obwodowej, co wiąże się ze spadkiem odporności i zwiększoną podatnością na zakażenia. Pacjent taki nie powinien stykać się z osobami z za­każeniami górnych dróg oddechowych czy dziećmi z chorobami wieku dziecięcego. Ważne jest też, aby pamiętać, że chory z liczbą leukocytów < 1000/ml nie powinien spożywać surowych owoców i warzyw. W niektórych przypadkach możliwe jest podawanie podskórne czynników wzrostu granulocytów, dzięki czemu można zapobiec niebezpiecz­nemu spadkowi białych ciałek czy też w krótkim czasie przywrócić ich prawidłową liczbę. Możliwość podawania czynników wzrostu pozwala w większym stopniu na planowe przeprowadzenie chemioterapii, uniknięcie przerw w leczeniu i dobrą ja­kość życia pacjenta. Inną konsekwencją uszkodzenia szpiku jest spadek liczby płytek, co wiązać się może z pojawieniem się wybroczyn na skórze, krwawień z nosa czy też sińców przy niewielkim urazie. W przypadku objawowej trombocytopenii zachodzi niekiedy konieczność przeto­czenia masy płytkowej. U chorych z cho­robami układu chłonnego lub leczonych przewlekle dochodzi również do anemii, która wywołuje uczucie zmęczenia, osła­bienia, zmniejszenia tolerancji wysiłku, pojawienia się mroczek przed oczami itp. Taki stan wymaga niekiedy przetoczenia koncentratu czerwonych ciałek krwi, aby doraźnie poprawić stan chorego. Na dłuż­szą metę jednak, zwłaszcza w przypadku anemii u chorych leczonych cisplatyną, stosuje się podskórną erytropoetynę, któ­ra w naturalny sposób pozwala na odnowę czerwonych ciałek krwi w okresie ok. 4-10 tygodni. Ważnym aspektem profilaktycznym w trakcie trwania chemioterapii jest utrzymanie prawidłowej funkcji nerek, a zatem picie przez pacjenta dużej ilości płynów, zwłaszcza w trakcie leczenia cytostaty­kami, które mogą uszkadzać nerki, jak również pęcherz moczowy.  Odpowiednia podaż płynów (1500-2000 ml/d) w trakcie chemioterapii pomaga w utrzymaniu diurezy na prawidłowym poziomie i szybszej eliminacji cytostatyku czyjego metabolitów z ustroju. Wśród wód mineralnych szczególnie korzystne działa­nie moczopędne wywiera woda Jana. Innym możliwym działaniem niepo­żądanym jest neuropatia obwodowa, polegająca na pojawieniu się parestezji (odczucia drętwienia, mrowienia) głównie w zakresie palców rąk i stóp. Najczęściej jest ona odwracalna, wymaga jednak nie­kiedy zmniejszenia dawki leku. Z kolei najczęstszym działaniem niepożą­danym radioterapii jest odczyn skórny popromienny o różnym nasileniu, od nie­wielkiego rumienia aż do głębszego uszkodzenia skóry. Należy unikać ekspozycji na słońce i stosować miejscową pielęgnację czy leczenie skóry według indywidualnych zaleceń lekarza. Odczyn taki goi się w okresie ok. 6-8 tygodni.

Chemioterapia jest rodzajem leczenia systemowego, ogólnoustrojowego. Oznacza to, że lek - podawany najczęściej dożylnie - dostaje się do prawie wszystkich tkanek i komórek ustroju. Działanie konwencjonal­nej chemioterapii polega na niszczeniu na wiele sposobów komórek szybko dzielących się, a do takich należą przede wszystkim komórki nowotworowe. Niektóre prawidło­we komórki organizmu ludzkiego też dzielą się szybko i wówczas odnawiana zostaje prawidłowa tkanka ustroju. Należą do nich m.in. komórki krwi, komórki wyściółki przewodu pokarmowego czy skóry owło­sionej. W trakcie chemioterapii komórki takie zostają uszkodzone, co jest przyczyną pojawienia się działań niepożądanych che­mioterapii. Warto tu wspomnieć o postępach nauki, które pozwoliły na stworzenie leków dzia­łających wybiórczo, na ściśle określone komórki - w tym wypadku komórki no­wotworowe. Ponieważ lek działa tylko na komórkę nowotworową, jego działanie na inne komórki ustroju zostaje zredukowane. Takie selektywne działanie leku jest możli­we dzięki postępom biologii molekularnej. Chemioterapia jest leczeniem systemo­wym. Radioterapia jest leczeniem miej­scowym, a więc działa na zaplanowany, określony obszar ludzkiego organizmu. Nie można mówić zatem, że któraś z tych metod jest bardziej czy mniej skuteczna. Wszyst­ko zależy od rodzaju wymaganego leczenia w ściśle określonym typie nowotworu i jego stanie zaawansowania. Często natomiast bywa tak, że obie te metody łączy się sto­sując następowo po sobie lub jednoczasowo w celu uzyskania optymalnego efektu leczenia. W obecnym stanie wiedzy uzupeł­nienie leczenia chirurgicznego chemiotera­pią czy radioterapią, czy też obiema tymi metodami, jest standardem postępowania, np. w leczeniu raka odbytnicy, raka piersi, raka jajnika czy nowotworów kości. Jednoczasowa chemioradioterapia jest również alternatywą dla leczenia chirurgicznego wielu nowotworów, wiążącego się z ko­niecznością wykonania rozległego zabiegu operacyjnego, którego następstwem jest znaczne pogorszenie jakości życia. W miejscowo zaawansowanym raku górnego odcinka przełyku, odbytu, szyjki macicy czy niektórych nowotworach rejonu głowy i szyi jednoczasowa, skojarzona chemio­radioterapia daje co najmniej takie same szanse na wyleczenie jak leczenie chirur­giczne, a pozwala na zachowanie dobrej jakości życia dzięki możliwości uniknięcia rozległej operacji i zachowania narządu.

Choroby nowotworowe, tuż po choro­bach układu krążenia, są w krajach roz­winiętych najczęstszą przyczyną zgonów. W związku z tym na całym świecie trwają zaawansowane badania nad lekami przeciwnowotworowymi. Metoda chemioterapeutyczna leczenia raka stosowana jest już od ponad 50 lat. Prowadzone są również szeroko zakrojone poszukiwania nowych substancji, poten­cjalnie przydatnych w onkologii. Wiele z takich właśnie związków chemicznych znaleziono w surowcach roślinnych. Związki te mogą wykazywać działanie typowo przeciwnowotworowe, hamując namnażanie komórek rakowych, mogą służyć jako surowce pomocnicze w terapii innymi lekami. Inne stymulują odporność organizmu, np. : przeciwwirusową, co w świetle ostatnich badań zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów wywołanych przez wirusy onkogenne, czyli takie, które po wniknięciu do komórek mogą powodować uszkodzenia i przekształcić je w komórki nowotworowe. Poniżej znajdują się gatunki roślin, nad którymi badania prowadzone pod kątem działania przeciwnowotworowego przyniosły pozytywne rezultaty. Fakt ten nie jest jednoznaczny z ich przydatnością w terapii, lecz daje podstawy do dalszych badań mających na celu wyselekcjonowanie substancji pozna­nych i bezpiecznych w stosowaniu przy jednoczesnym potwierdzonym działaniu terapeutycznym.

Babka lancetowata - wyciągi wodne z babki stosowane doustnie stymulują wydzielanie interferonu (sub­stancji m.in. stymulującej odporność prze­ciwwirusową) i antygenów wirusowych, co zmniejsza ryzyko infekcji wirusowej, a pośrednio także rozwoju nowotworów mogących być przez nie wywołanych;

Barwinek różyczkowy - winblastyna i winkrystyna zawarte w barwinku obecnie są stosowa­ne jako leki cytostatyczne, otrzymywane syntetycznie;

Bluszcz pospolity - wyciąg z bluszczu wykazuje słabe dzia­łanie antymitotyczne (hamujące często­tliwość podziałów komórek, nasiloną w przypadku komórek nowotworowych);

Burak czerwony - jeden z barwników antocyjanowych zawartych w soku z bu­raka, przyjmowany regularnie, powoduje, że pacjenci znacznie lepiej znoszą chemio­terapię oraz radioterapię;

Chmiel zwyczajny - zawarte w szyszkach chmielowych gory­cze, oprócz działania przeciwbakteryjnego, w niektórych przypadkach wykazują również aktywność przeciwnowotworową;

Cis pospolity - ta rzadka i trująca roślina zawiera związ­ki mające hamować namnażanie komórek nowotworowych. Preparaty z cisa bywają stosowane w przypadku nowotworów opornych na działanie antybiotyków antracyklinowych;

Czosnek pospolity - ma działanie bakteriobójcze, wirusobójcze, grzybobójcze oraz przeciw pasożytnicze, wzmacnia odporność organizmu;

Cebula jadalna - dzięki zawartości związków siarkowych zwiększają odporność organizmu. Zaob­serwowano, że społeczności, których dieta obfituje w czosnek i cebulę, nieco rzadziej zapadają na choroby nowotworowe;

Drapacz lekarski - związki zawarte w drapaczu wykazują słabe działanie przeciwbiałaczkowe, bywa zalecany pomocniczo w trakcie chemiote­rapii;

Glistnik jaskółcze ziele - obecnie w terapii stosuje się półsyntetyczne pre­paraty z glistnika, mające wykazywać działanie przeciwnowotworowe i immunostymulujące;

Huby brzozowe - oprócz działania przeciwbakteryjnego wzmagają wydzielanie interferonu, zwiększając odporność przeciwwirusową, a prawdopodobnie również zmniejszając ryzy­ko przerzutów po zabiegu chirurgicznym. Zawarte w nich lektyny mają zwiększyć odporność organizmu oraz zmniejszyć prawdopodobieństwo przerzutów;

Mniszek lekarski - podejrzewany o działanie indukujące wy­dzielanie interferonów, pobudza czynność białych krwinek. Zalecany osobom po prze­bytym wirusowym zapaleniu wątroby, tak­że ze względu na właściwości żółciopędne i żółciotwórcze.